Veilig pensioenstelsel vergt een sheriff in town

oktober 2017
Cardano Choice Overload
Onafhankelijk expert Cardano adviseert Zweedse overheid

Inrichten en beheren van een fatsoenlijk en goed functionerend pensioenstelsel is in essentie een regulier managementprobleem. Stel een helder doel, gebruik je gezond verstand, bied een keuzearchitectuur en stel een verantwoordelijk toezichthouder aan, een sheriff in town. 

Dit is het advies dat Cardano als onafhankelijk expert de Zweedse regering heeft gegeven, een advies dat ook op de Nederlandse situatie van toepassing is. Cardano kreeg afgelopen zomer de opdracht van de Zweedse minister van Sociale Zekerheid om in tien weken tijd een studie uit te voeren naar structurele wijzigingen van het nationale pensioenstelsel, zodat het robuust en veilig wordt. Aanleiding was een reeks van schandalen waarbij door marktpartijen geld is ontvreemd dat was bestemd voor de Zweedse oudedagvoorziening.


Elementair management

Het advies aan de Zweedse overheid is in wezen van toepassing op elk land, niet in de laatste plaats op Nederland. Ook hier is het de vraag of onze politici een herziening van het pensioenstelsel tot iets goeds kunnen polderen. Juist nu is de tijd rijp om actie te ondernemen, in de wetenschap dat polderen de boel alleen maar ophoudt. Waarbij het niet gaat om dingen goed te doen, maar de goede dingen te doen. Elementair management, dus.


Commerciële marktpartijen

Ons onderzoek naar het Zweedse stelsel richtte zich op het zogenoemde premium pensioen. In Zweden bestaat de AOW uit een primair deel en uit een individueel systeem. Dit individuele potje is het premium pensioen. Dit AOW-deel is in Zweden ondergebracht bij investeringsfondsen. Dat zijn merendeels commerciële marktpartijen die hun retail-klanten werven zoals marktpartijen dat nu eenmaal doen, vaak via salesacties van callcenters. Het staat iedereen vrij om het eigen UCITS-fonds op het open platform te zetten. In totaal zijn er bijna 900 actief die samen zo’n honderd miljard euro aan AOW-geld beheren.


Robuust in slechte tijden

Ondersteund door vier onderzoeksteams van universiteiten in Maastricht, Chicago, Londen en Stockholm doen we op basis van ons onderzoek een aantal aanbevelingen. Vanuit Chicago kregen we hulp van Richard Thaler, winnaar van de Nobelprijs voor de economie 2017, die alle Zweedse data analyseerde. In totaal komen we tot drie aanbevelingen.

Als eerste hebben we het doel van het premium pensioen bekeken. Dat blijkt niet duidelijk en ongespecificeerd te zijn. Er is geen doel waar fondsen op af te rekenen zijn. Een politieke doelstelling ontbreekt. Het premium pensioen is onderdeel van het sociale zekerheidsstelsel.  Als de economie terugloopt daalt je AOW-uitkering, bloeit de economie dan stijgt je AOW. Tijdens een recessie of depressie gaat de AOW-uitkering dus  omlaag en dan is het uit sociaal oogpunt onmogelijk om gepensioneerden niet te compenseren door de overheid, buiten het pensioenstelsel om. Volgens ons moet de doelstelling zijn dat het pensioenstelsel robuust is in slechte tijden en niet dat het maximaal rendement oplevert in goede tijden.  


Keuzearchitectuur 

Onze tweede aanbeveling is om consumenten een keuzearchitectuur te bieden die is ontworpen voor mensen zoals u en ik. De bestaande keuzearchitectuur is opgezet door techneuten voor techneuten. Vanwege dat ingewikkelde keuzesysteem maken de meeste mensen geen keuze of ze vragen hulp van een financieel adviseur die meestal zijn eigen producten aanbeveelt. Vervolgens hebben we gekeken naar de keuzevrijheid voor de Zweden. We hebben vijf uiteenlopende mogelijkheden geschetst, variërend van alleen een standaardpensioen tot het huidige systeem en dan ook nog eens aangevuld met aandelen. We hebben de optie geadviseerd om eenvoudige keuzemogelijkheden te bieden via fondskeuze voor segmenten van klanten en voor producten die ze begrijpen. 


Organisatie

Het derde onderwerp van onderzoek was de organisatie van een fondsplatform en het terugbrengen van het aantal nadelige verkooppraktijken. We bepleiten dat op het open platform iemand de baas wordt die de kwaliteit verzekert van de fondsen die daarop actief zijn. Dat verschilt niet van de manier waarop een commercieel platform wordt beheerd. Op basis daarvan moet iemand verantwoordelijk zijn voor de fondsprestaties. Een sheriff in town is hard nodig, enerzijds om concurrentie op prijs en kwaliteit te bevorderen, anderzijds om de kwaliteit te verzekeren van de fondsen op het platform.


Democratisch versus technocratisch

Een verschil tussen Zweden en Nederland is dat een parlementaire commissie -de pensioengroep- alle besluiten omtrent pensioen neemt. Het voordeel hiervan is dat pensioen een lange-termijnfocus krijgt, maar het nadeel is dat slechts een beperkte groep van lobbyisten, stakeholders en wetenschappers de pensioenen bespreekt. Daarmee ontbreekt de maatschappelijke discussie in Zweden. In Nederland heeft staatssecretaris Jetta Klijnsma die discussie bevorderd. Je kunt stellen dat het Nederlandse systeem daarmee beter democratisch verankerd is, tegenover een technocratische discussie in Zweden. 


Sparen voor later

Cardano heeft de opdracht van de Zweedse regering, ondanks de beperkte tijd die beschikbaar was en ondanks de zomerperiode, met plezier uitgevoerd. Ondanks dat we alleen op de Nederlandse en Britse markt actief zijn, is het onze missie om een eerlijk en betaalbaar pensioen mogelijk te maken voor iedereen, waar ook ter wereld. Zodat mensen beschermd zijn tegen financiële onzekerheid. Dat begint aan de basis, met het verbeteren van het pensioencontract. Zodat het eerlijker, transparanter en begrijpelijker wordt.

We zien het dan ook als onze maatschappelijke plicht om ons als financiële experts te mengen in nationale en internationale discussies zodat we bij kunnen dragen aan het wegnemen van veel onzekerheid voor pensioendeelnemers. Dat gebeurt als een pensioenstelsel in de kern juist en eerlijk is.

Complexe pensioenstelsels zijn instabiel en minder robuust. Zo lost Nederland de complexiteit van het stelsel met veel regels en extra toezicht op. Als het stelsel geen knoppen zou hebben waar politici aan kunnen draaien, dan zouden deelnemers eerder tevreden zijn. Want een systeem vol knoppen geeft wantrouwen. In essentie is het doel van het stelsel om te sparen voor later, voor de lange termijn. Politici en investeerders kijken echter vooral naar de korte termijn.

Download hier een infographic met een totaal overzicht van de review van het Zweede Pensioenstelsel.